FORGET YOUR BOTANY

Að þroska næmi nemenda fyrir náttúrunni í gegnum listina.

Greinin fjallar um það hvernig kennarar geta í gegnum listina þróað næmi barna fyrir náttúrunni. Í dag eru margir búnir að tapa sambandi við náttúruna, ekki síst unga fólkið, og því mikilvægt að tengja listnám við umhverfisfræðslu. Þýski heimspekingurinn Immanuel Kant fjallar um náttúruna sem uppsprettu fagurfræðilegra upplifana og fyrirmynda allrar listsköpunar. Norski heimspekingurinn Arne Næss leggur áherslu á að mennirnir verði að líta á sig sem hluta af vistkerfinu en ekki bara út frá sjálfum sér og sé hollt að horfa á umhverfið í kringum sig með augum barnsins. Rithöfundurinn og fræðimaðurinn Edith Cobb hélt því fram að börn á aldrinum fimm til tólf ára væru sérstaklega næm að skynja tengslin við náttúruna. Ef unnið væri með þeim að umhverfisfræðslu myndi það lifa með þeim alla ævi. Í dag upplifa mörg börn í hinum vestræna heimi náttúruna aðallega í gegnum sjónvarp, tölvur og tölvuleiki. Jerry Mander, sem er listrænn gagnrýnandi, lýsir þessu sem svo að börnin upplifi fyrir framan sjónvarpið allt annað en á sér stað í raunveruleikanum. Í tölvuleikjunum geti þau breytt og bætt hlutina og sniðið þá eftir sínu höfði. Þau fari út úr þeim raunveruleika sem náttúran býr yfir og finnist hennar heimur of hægur og rýr. Hætta sé á að börn missi áhugann á náttúrunni við slíkar aðstæður og við því verði að bregðast með því finna nýstárlegar hugmyndir til að vekja, viðhalda og næra næmi þeirra á ný.
Í ársbyrjun 1990 spurði hópur kennara í Finnlandi sig þeirrar spurningar hvort listin gæti í raun verið undirstaða umhverfismenntunar. Þeir töldu að með því að þróa verkefni sem skapaði nýja og ferska sýn á mikilvægi umhverfismála gæti það virkað hvetjandi og aukið skilning barnanna á fagurfræði náttúrunnar. Upplifun í gegnum listina gæti skerpt og fínstillt skynjun okkar á hlutunum í kring um okkur á annan og betri hátt en aðrar og hefðbundnari aðferðir s.s. vísindalegar útlistanir.
Norski líffræðikennarinn Linda Jolly segir að mikilvægt sé að benda unga fólkinu á allt það jákvæða í náttúrunni. Það þurfi að hjálpa því að upplifa náttúruna þannig að það skynji betur tengslin sem eru á milli allra lifandi vera. Hún segir að daglegar fréttir af því neikvæða s.s. mengun lofts og vatns geti fyllt unga fólkið vanmáttarkennd. Það verði að finna að það geti sjálft lagt margt að mörkum til að viðhalda lífinu.
Finnski listakennarinn Meri-Helga Mantere hefur bent á að kennarar hafi ekki verið nógu vakandi yfir þeirri svartsýnishugsun og ótta sem búi í unga fólkinu varðandi framtíðina.Hún segir nauðsynlegt að fullorðna fólkið útskýri og upplýsi á jákvæðan hátt gang náttúrunnar og hjálpi þannig ungu kynslóðinni að bægja frá óttanum við öfl náttúrunnar.Hún bendir á að einn megin þáttur listar í gegnum aldirnar hafi verið að fanga og túlka það óútskýranlega og myrka. Listamennirnir hafi á þann hátt búið til ramma utan um hið dimma til hjálpar mannshuganum.
Hún segir mikilvægt að listgreinakennarar gefi nemendum sínum tækifæri til að túlka tilfinningar sínar í gegnum listina. Þannig geti þeir öðlast æfingu í að yfirvinna óttann og vonleysið og á sama tíma sé hægt að fylla nemendur bjartsýni, auka jákvæð viðhorf þeirra til lífsins og von um framtíðina.
Breski listamaðurinn Judith Belzer hefur tengt myndlistina sterkt við náttúruna. Hann bendir á að til þess að einstaklingur geti upplifað og skilið heiminn í kringum sig verði hann að leggja áherslu á að læra að upplifa og skilja fyrst sitt nánasta umhverfi. Finnski listamaðurinn Timo Jokela bendir á að margir listamenn hafi með list sinni breytt viðhorfum fólks til náttúrunnar. Hann nefnir sem dæmi bresku listamennina Andy Goldsworthy og Richard Long sem hafi með verkum sínum opnað augu fólks til að sjá og upplifa á nýjan hátt fegurðina í náttúrunni sem við höfum daglega fyrir augum.
Jokela bendir á fjórar mismunandi leiðir í kennslu til að auka næmni og færni nemenda;
- æfingar sem byggja á reynslu og upplifun
einstaklingsins.
- æfingar sem byggja á náttúrulegum ferlum s.s.
vexti og rotnun, rennsli vatns, mismuninum á degi og
nóttu, breytingar á ljósi, vindurinn o.fl.
- æfingar sem þjálfa einstaklinginn í að sjá umhverfið í nýju ljósi.
- æfingar sem miða að því að einstaklingurinn finni og skilji takmörk sín gagnvart
umhverfinu og lífinu almennt.
Æfingarnar væru skipulagðar út frá t.d. sjónrænum athugunum, snertiskyni, túlkunum á hugtökum o.fl. Hægt væri að vinna einstaklings- og hópverkefni.
Eitt hópverkefnið gæti t.d. verið að nemendur fari út og finni tré. Tveir úr hópnum finni síðan átta lýsingarorð um tréð og aðrir tveir gerðu ljóð úr þessum lýsingarorðum. Síðan les hópurinn ljóðið fyrir bekkinn. Annað verkefni gæti verið að hópurinn fer út og finnur hluti í náttúrunni eins og stein, brotna grein eða annað. Nemendur eiga síðan að segja frá því hvers vegna þeir völdu þennan tiltekna hlut úr náttúrunni og reyna að finna eitthvað sammerkt með sér og hlutnum til að segja hinum frá. Markmiðið með æfingunum væri að þjálfa nemendur í að sjá hluti í nýju ljósi og vera skapandi í hugsun.
Gefin eru þrjú dæmi um listgreinakennslu tengda umhverfis-menntun.
Norski líffræðikennarinn Linda Jolly fer á hverju vori með hóp nemenda út í eyjuna Fjelberg til að upplifa náttúruna út frá líffræðilegu og vísindalegu sjónarhorni og einnig til að túlka hana á listrænan hátt. Hún vinnur mikið með ljós og skugga og liti. Nemendur rannsaka náttúruna, skoða, túlka, teikna og mála. Eitt verkefnið er t.d. að finna allt að tólf mismunandi plöntur og greina þær bæði með orðum og nákvæmum teikningum. Hópurinn setur síðan alltaf upp sýningar og verkin eru skoðuð saman.
Annað dæmi er frá Vantaa Art School í suður Finnlandi. Þetta er einkaskóli fyrir börn á aldrinum 5 – 20 ára. Fyrir nokkrum árum útbjuggu kennarar verkefni tengt list og umhverfisfræðslu. Verkefnið heitir Finnski skógurinn – „Silva“ Því er ætlað að glæða fagurfræðilega sýn nemenda á skóginum, auka þekkingu þeirra á viðfangsefninu og glæða sköpunargáfuna. Nemendur fara í skógarferðir til að upplifa og skynja skóginn í gegnum listræn verkefni. Nemendur fara einnig á listasöfn til að auka og dýpka þekkingu þeirra á list og náttúru í gegnum söguna. Verkefnið hefst að hausti með því að nemendur fara og safna saman efnivið í nálægum skógi. Þau safna ýmsum hlutum s.s. laufblöðum, greinum, berjum og taka myndir eða rissa upp skissur til að taka með sér í skólann. Næstu vikur er unnið með efnið og sögur og ævintýri lesin. Önnur skógarferð er síðan í mars þar sem þau vinna myndverk undir berum himni.
Þriðja dæmið er frá Svíþjóð. Listamennirnir Magnus Lönn og Björn Ed hafa ferðast um Svíþjóð i nokkur ár með verkefni sem heitir á sænsku „Palaver pa grenesiska“ sem mætti þýða sem tungumálið í náttúrunni og náttúran í tungumálinu. Þeir bjóða til sín nemendum og leita svara með þeim t.d. um það hvort allt sem fyrir augun ber í náttúrunni hafi eitthvert tungumál . Ef svo er hvort við höfum þá möguleika í okkar tungumáli að skilja tungumál náttúrunnar. Þeir segja verkefnið sprottið út fá löngun þeirra til að rannsaka hvað náttúran hefur hugsanlega að segja okkur. Verkefnið miðar að því að kveikja á ímyndunarafli barnanna.

Mér finnst greinin mjög áhugaverð. Umfjöllunin um það hvort unga fólkið okkar er að missa áhugann á umverfi sínu og náttúru er áhugaverð. Einnig umfjöllunin um það hvort allt þurfi að gerast helst í gær. Hraðinn og það að allur ágóði þurfi að vera sýnilegur strax sé það sem lífið snýst um í dag. Mér hefur sjálfri fundist ég greina hjá unga fólkinu það sama og er verið að fjalla um í greinni og tel að bregðast þurfi við því. Stundum finnst mér eins og því finnist að það sé tímaeyðsla að ganga um í fallegu umhverfi og njóta. Frænka mín var með mér í nokkurra daga gönguferð um hálendið í sumar. Hún átti erfitt með að vera glöð og njóta þess að hún sagðist ekki hafa neinn áhuga á þessu hefði bara gert þetta fyrir mömmu sína. fetir ferðina vorum við að skoða myndir og þá fann ég og þori að fullyrða að ferðin hafi gefið henni gott veganesti til vellíðunar. Ég hef mikinn áhuga á að vinna sem kennari að því að auka áhuga nemenda minna á að upplifa náttúruna og verndun hennar. Það var því gaman að lesa um þetta efni og fá nýjar hugmyndir til að vinna með. Ég get svo vel samþykkt að góð leið sé að vinna í því gegnum listina.

Er hægt að nota listina sem leið til að auka áhuga unga fólsins á nátturnni og verndun hennar?
Hvaða möguleika höfum við á að engja áhuga þeirra á tölvum við umhverfisfræðslu?

11. OKTÓBER 2009. Helena Pálsdóttir