Forget your Botany

Ég valdi víst líka þessa grein....

Nútíma vandamál í sambandi við umhverfisvernd er m.a. sú staðreynd að margir í dag hafa fjarlægst náttúruna og umhverfi sitt. Arne Næss, vistfræðilegur heimspekingur vill meina að við getum lært að finna fyrir samkennd með öðru en mönnum, eins og dýrum, plöntum eða jafnvel vistkerfi. Þegar við finnum til samkenndar þróum við með okkur þörf fyrir að vernda það. Næss segir að þetta er eitthvað sem við getum þróað með okkur frá blautu barnsbeini. Edith Cobb vill meina að það sé ákveðið næmiskeið til staðar hjá börnum þar sem þau eru sérstaklega móttækileg fyrir náttúrunni. Þetta næmiskeið á sér stað þegar börn eru 5 til 6 ára og fram að 11 til 12 ára aldri. Sumir uppeldisfræðingar telja því nauðsynlegt að efla umhverfismeðvitund barna, en það skiptir máli hvernig staðið er að því. Það ber að hafa í huga að hætta er á því að börn í dag leiðist náttúran að því að hlutirnir þar gerast hægt en þau eru vön hraða afþreyingarheimi í formi sjónvarps og tölvuleikja. Eins er mikilvægt að hamra ekki eingöngu á vistfræðilegum hættum sem við stöndum frammi fyrir í dag. Það gæti leitt til vonleysis og sektarkenndar sem gera það að verkum að börnin fjarlægjast enn frekar náttúruna. Mikilvægara er að börnin fái tækifæri til að upplifa náttúruna, að þau upplifa að þau geta haft áhrif og stuðlað að jákvæðum breytingum.

Greinarhöfundur færir rök fyrir því hvernig sköpunarferlið getur eflt umhverfisvitund barna.

Listsköpun getur t.d. verið góð leið til að veita börnum tækifæri til að vinna úr neikvæðum tilfinningum og vonleysi í stað þess að ýta tilfinningum undir mottuna. Í gegnum listsköpun fá börnin tækifæri til þess brjóta niður og leyfa tilfinningum að koma upp á yfirborðið enda er listsköpun talin vera leið að undirmeðvitund okkar.

Fagur- vistfæðilegt nám grundar sig á þeirri trú að næmni gagnvart náttúrunni fái tækifæri til að þróast í gegnum listsköpun. Í sköpunarferlinu skynjum við, verðum næmari fyrir, móttækilegri og tilfinningaríkari. Við verðum meira vakandi og tilbúin. Við verðum að nálgast umhverfið og náttúruna með opnu hugarfari og gleyma því sem við þekkjum og vitum. Kjarninn í vistfræðilegri skynjun er að verða vör við þau tengsl sem eru til staðar á milli sjálfsins og annarra, á milli andans og efnisins. Listsköpun er leið til þess að opna fyrir þessar gáttir.

Fyrsta skrefið til þess að túlka, meta og breyta afstöðu til umhverfisins er eftirtekt, að sjá náttúruna. List- fagurfræðilegt nám felur einmitt í sér eftirtekt, upplifun og aukna meðvitund á heildrænan hátt. Listsköpun felur í sér nýjar leiðir til eftirtektar og leiðir til að miðla og dýpka skilning okkar á því sem við upplifum. Börn þurfa að fá tækifæri til að skynja, skilja og ná tengslum við það smáa í umhverfinu. Það sem er nálægt okkur eins og t.d. að að fylgjast með hreyfingu laufblaðs.

Umhverfislist er einmitt leið sem má nota með börnum til þess að efla hæfileika þeirra til að sjá og skynja náttúruna. Timo Jokela telur að nota má umhverfislist sem leið til að vinna með börnum á öllum aldri til að auka næmni þeirra gagnvart umhverfinu.
Samkvæmt Jokela fela list-umhverfisnám í sér ferns konar æfingar:
· Æfingar sem taka mið af því að efla hæfileka okkar til eftirtektar.
· Æfingar sem hjálpa okkur að upplifa eðlilegt ferli náttúrunar, eins og vöxt og rotnun, dag og
nótt, vatnsrennsli og fl.
· Æfingar sem hafa það að markmiði að þróa hvernig við upplifum umhverfið.
· Æfingar sem reyna á möguleika umhverfisins en takmarkanir mannverunnar.

Nokkur dæmi um æfingar sem tilheyra þessum flokkum eru t.d. að koma reglu á óreglu með því að bera hluti saman, flokka eða skipuleggja út frá litum, formi, stærð o. fl. Eins má velja sér tré, finna lýsingarorð um þetta tré og búa svo til ljóð út frá þessum lýsingarorðum. Það má finna hluti í umhverfinu sem segja okkur eitthvað um okkur sjálf og deila því svo með hópnum. Ein leið til þess að þjálfa okkur betur í að taka eftir því sem er í umhverfinu er að teikna hring á korti yfir svæði. Hringurinn er svo genginn en stoppað öðru hvoru til þess að skrá niður það sem er á staðnum. Ný reynsla er svo borin saman við hugmyndir um svæðið sem lagt var af stað með frá upphafi.

Greinahöfundur endar á því að segja frá mismunadi verkefni sem verið er að vinna í þremur Norðurlöndum. Í Noregi er farið út á eyju þar sem börnin mála myndir af því sem þau sjá og upplifa. Stundum eru gefinn ákveðinn skilyrði eins og að skoða andstæður, bjart og dimmt eða hversu marga græna tóna eru hægt að finna við ákveðnar aðstæður. Með listsköpun er verið að kanna tengsl á milli plantna eins og laufblöð. Á Finnlandi er farið út í skóg á mismunadi árstíðum. Þar eru myndir teknar og náð í efnivið. Siðar er verið að skoða þetta í meinningar-sögulegu samhengi. Í Svíþjóð er verið að tengja mál saman við náttúru og náttúru saman við mál. Hvað er náttúran að segja okkur? Eru einhver skilaboð falin í form, lita og mótun náttúrunnar? Eru ljóð sem heyrast í berki trjáa að reyna segja okkur eitthvað? Hvaða tilfinningar personugerum við t.d. á mismunadi árstíðum? Á það rétt á sér?

Þessu má vel velta fyrir sig.

Eins setur greinahöfundur fram spurningar eins og hvað skólar geta gert til þess að börn upplifi jákvæðar vistfræðilegar athafnir manna í mótvægi skýrslna um eyðileggingu? Eða hvað við getum gert til þess að börn fá tækifæri til að skynja náttúruna af meiri dýpt og öðlast skilning á tengslum á milli allt þess sem er lífandi?

Sjálf er ég að velta fyrir mér hvort það sé einmitt ekki í eðli barnsins að taka eftir því smáa í umhverfinu ef þau fá tækifæri og tíma til þess. Það er þeim eðlislegt. Þetta er eitthvað sem við þurfum að halda áfram að þróa með barninu og hlúa að. En á sama tíma þurfum við líka stundum að skapa eða átta okkur á aðstæðum sem geta veitt börnum tækifæri til þess að skynja betur umhverfið íkringum sig. Siðastliðinn vetur vorum við að vinna verfefni sem við kölluðum Móasmiðju. Allan veturinn fórum við tvissvar til þrisvar sinnum á viku út í móa fyrir framan leikskólann okkar. Þegar börnin voru spurð um hvort væri vindur úti svöruðu þau alltaf já. Hvernig vitið þið það? spurði ég. Við finnum það, sögðu börnin. Svona gekk í nokkrar vikur en ég var alltaf að bíða þess að þau sæju vísbendingar í umhverfinu um að þar væri vindur en ég vildi samt ekki gefa þeim það heldur að það yrði upplifun þeirra. Að lokum var mikill vindur en samt gott veður og við fórum gagngert út til þess að sjá merki vindsins í umhverfinu. Þetta tókst og eftir þessa ferð voru börnin vakandi fyrir þessum þáttum í umhverfinu.