Helgi Þorgils Friðjónsson
Myndlistarmaðurinn Helgi Þorgils er einn af þeim sem ruddi málverkinu nýja braut hér á landi á níunda áratug síðustu aldar. Í íslenskri myndlist er hann einn helsti fulltrúi þeirrar hreyfingar sem kom fram eftir 1980 og kennd er við Nýja málverkið. Hann er tvímælalaust í hópi öflugustu myndlistarmanna á Íslandi í dag. Hér verður reynt að varpa ljósi á myndlistamanninn Helga Þorgils.
Helgi Þorgils er fæddur í Búðardal í Dalasýslu árið 1953, þar bjó hann sín bernskuár í foreldrahúsum. Umhverfið sem hann ólst upp í er fagurt og á hann sterkar rætur í Búðardalnum. Í dag býr hann og starfar mestmegnis í Reykjavík en hann á lítið hús í sveitinni sinni fyrir vestan og þar dvelur hann oft og er þá að sækja sér innblástur úr náttúrunni þar. Eftir að Helgi lauk hefðbundinni skólagöngu fyrir vestan settist hann á skólabekk í Myndlista- og handíðaskóla Íslands í Reykjavík haustið 1971 og útskrifaðist frá þeim skóla vorið 1976. Þá lá leið Helga Þorgils til Hollands þar sem hann lagði stund á framhaldsnám og þar nam hann fyrst við De Vrije Academie í Haag og síðar við Jan van Eyck Academie í Maastricht. Hann sneri heim frá námi árið 1979, síðan þá hefur Helgi Þorgils starfað bæði sem myndlistarmaður og sem kennari, auk þess hefur hann verið gestakennari og fyrirlesari víða í Evrópu og í Bandaríkjunum.
Helgi hóf feril sinn sem teiknari en hann hefur einnig starfað sem grafíklistamaður og listmálari, auk þess gerir hann svolítið af því að búa til skúlptúra. Strax að námi loknu hóf hann að mála frásagnarleg málverk og sýndi hann olíumálverk í fyrsta sinn árið 1980 og eru það málverk, sem hann er hvað þekktastur fyrir í dag. Í upphafi ferils síns hóf hann að vinna með tvíhverfur eða einhvers konar speglun í verkum sínum, reyndar gerir hann það enn þann dag í dag. Á s.l. ári sýndi hann til dæmis málverkaröðina Selur í StartArt galleríinu á Laugaveginum, þar voru mörg verkin tvíhverf.
Fljótlega eftir að Helgi Þorgils fór að sinna málverkinu af krafti þá urðu málver
kin eins og nokkurs konar kjarni í listsköpun hans. Hann náði að laða fram þessa fjarstæðukenndu undraveröld þar sem heimur raunveruleikans skarast á við heim þjóðsagna. Listsýnin sem birtist í verkunum er iðulega tímalaus og snertir hún jafnt við Íslendingum sem og fólki af öðru þjóðerni og á hún fullt erindi við samtímann. Hann hefur skapað sér fjarstæðukennda og ævintýralega myndveröld sem hefur síðan verið að þróast smám saman. Í verkum hans er oft eins og menn og dýr lifi saman í einhvers konar draumkenndum heimi, vængjaðar fígúrur og skepnur virðast svífa um í algjöru þyngdarleysi innan um ávexti jarðar þar sem landslagið virðist vera nánast ósnortið og gæti það jafnvel verið vestur í Dölum. Svo umbreytast menn í dýr og dýr í menn, birtan er undarleg, hörð og köld og það virðist ríkja fullkomin ró yfir öllu saman. Í tvíhverfu verkunum er yfirleitt alltaf lárétt lína eða sjóndeildarhringur sem speglað er um stundum eru litlar eyjar eins og á Breiðafirðinum við lárétta ásinn eða sjóndeildarhringinn. Helgi hefur málað mikið 
fiska og alls kyns sjávardýr í speglunarmyndunum, einnig virðast fuglar hafa heillað hann og hefur hann t.d. málað allar endur sem finnast á Íslandi. Það er oft mikill húmor og leikur í myndum Helga, uppröðun á myndfletinum oft mjög skemmtileg.
Myndlistarmaðurinn Helgi Þorgils er einn af þeim sem ruddi málverkinu nýja braut hér á landi á níunda áratug síðustu aldar. Í íslenskri myndlist er hann einn helsti fulltrúi þeirrar hreyfingar sem kom fram eftir 1980 og kennd er við Nýja málverkið. Hann er tvímælalaust í hópi öflugustu myndlistarmanna á Íslandi í dag. Hér verður reynt að varpa ljósi á myndlistamanninn Helga Þorgils.
Helgi Þorgils er fæddur í Búðardal í Dalasýslu árið 1953, þar bjó hann sín bernskuár í foreldrahúsum. Umhverfið sem hann ólst upp í er fagurt og á hann sterkar rætur í Búðardalnum. Í dag býr hann og starfar mestmegnis í Reykjavík en hann á lítið hús í sveitinni sinni fyrir vestan og þar dvelur hann oft og er þá að sækja sér innblástur úr náttúrunni þar. Eftir að Helgi lauk hefðbundinni skólagöngu fyrir vestan settist hann á skólabekk í Myndlista- og handíðaskóla Íslands í Reykjavík haustið 1971 og útskrifaðist frá þeim skóla vorið 1976. Þá lá leið Helga Þorgils til Hollands þar sem hann lagði stund á framhaldsnám og þar nam hann fyrst við De Vrije Academie í Haag og síðar við Jan van Eyck Academie í Maastricht. Hann sneri heim frá námi árið 1979, síðan þá hefur Helgi Þorgils starfað bæði sem myndlistarmaður og sem kennari, auk þess hefur hann verið gestakennari og fyrirlesari víða í Evrópu og í Bandaríkjunum.
Helgi hóf feril sinn sem teiknari en hann hefur einnig starfað sem grafíklistamaður og listmálari, auk þess gerir hann svolítið af því að búa til skúlptúra. Strax að námi loknu hóf hann að mála frásagnarleg málverk og sýndi hann olíumálverk í fyrsta sinn árið 1980 og eru það málverk, sem hann er hvað þekktastur fyrir í dag. Í upphafi ferils síns hóf hann að vinna með tvíhverfur eða einhvers konar speglun í verkum sínum, reyndar gerir hann það enn þann dag í dag. Á s.l. ári sýndi hann til dæmis málverkaröðina Selur í StartArt galleríinu á Laugaveginum, þar voru mörg verkin tvíhverf.
Fljótlega eftir að Helgi Þorgils fór að sinna málverkinu af krafti þá urðu málver
kin eins og nokkurs konar kjarni í listsköpun hans. Hann náði að laða fram þessa fjarstæðukenndu undraveröld þar sem heimur raunveruleikans skarast á við heim þjóðsagna. Listsýnin sem birtist í verkunum er iðulega tímalaus og snertir hún jafnt við Íslendingum sem og fólki af öðru þjóðerni og á hún fullt erindi við samtímann. Hann hefur skapað sér fjarstæðukennda og ævintýralega myndveröld sem hefur síðan verið að þróast smám saman. Í verkum hans er oft eins og menn og dýr lifi saman í einhvers konar draumkenndum heimi, vængjaðar fígúrur og skepnur virðast svífa um í algjöru þyngdarleysi innan um ávexti jarðar þar sem landslagið virðist vera nánast ósnortið og gæti það jafnvel verið vestur í Dölum. Svo umbreytast menn í dýr og dýr í menn, birtan er undarleg, hörð og köld og það virðist ríkja fullkomin ró yfir öllu saman. Í tvíhverfu verkunum er yfirleitt alltaf lárétt lína eða sjóndeildarhringur sem speglað er um stundum eru litlar eyjar eins og á Breiðafirðinum við lárétta ásinn eða sjóndeildarhringinn. Helgi hefur málað mikið 
fiska og alls kyns sjávardýr í speglunarmyndunum, einnig virðast fuglar hafa heillað hann og hefur hann t.d. málað allar endur sem finnast á Íslandi. Það er oft mikill húmor og leikur í myndum Helga, uppröðun á myndfletinum oft mjög skemmtileg. Iðulega hafa verk Helga Þorgils einkennst af huglægum viðfangsefnum. En myndmálið hefur tekið ýmsum breytingum í listrænni þróun hans bæði í sambandi við tákngervingu og hina litrænu framsetningu. Oft á tíðum er sterk listsöguleg skírskotun til barokk og ítalskrar endurreisnar í verkum hans. Í þeim er einnig að finna náið samband við eitt af meginþemum rómantískrar listar á nítjándu öldinni, þ.e. samband manns og náttúru.
Helgi þróaði snemma með sér afar sérstæðan myndstíl þar sem stílfærðar manneskjur og dýr virðast svífa í óræðu rými og virðist samhengið á milli þeirra vera næstum því súrrealískt. Verk Helga hafa tilvísun bæði til barnalegrar listar og til akademískrar listar fyrri alda en það er umfram allt einstaklega mikil birta í þeim og oft virðist einhver leikandi léttleiki vera til staðar.
Helgi Þorgils hefur verið áberandi í íslensku listalífi síðan hann kom heim frá námi. Fyrir utan að vera atkvæðamikill málari, þá hefur hann meðal annars rekið lítið sýningarrými, Ganginn, frá árinu 1980. Hann var einnig meðstofnandi í ýmsum galleríum og einn af stofnendum Nýlistasafnsins. Fyrir utan það að hafa verið galleríisti og fengið meðal annars marga áhrifamikla, erlenda myndlistarmenn til að sýna hjá sér, þá hefur hann nokkrum sinnum starfað sem sýningarstjóri, í fyrrahaust setti hann upp sýninguna Picassó á Íslandi í Listasafni Árnesinga.
Helgi hefur oft tekið þátt í listsýningum fyrir hönd þjóðarinnar erlendis. Einn stærsti viðburðurinn er trúlega Feneyjatvíæringurinn, en hann var fulltrúi Íslands á þeirri miklu listsýningu árið 1990. Þar sýndi hann tíu málverk sem öll vöktu verðskuldaða athygli. Hann hefur einnig sýnt hjá virtum galleríum erlendis, aðallega í Evrópu og Bandaríkjunum.
Hin seinni ár hefur Helgi Þorgils verið jafnvel enn fjölbreyttari í listsköpun sinni. Nýlega sýndi hann fjölmjög verk og afar ólík í Gallery Turpentine, þar voru meðal annars myndir unnar á pappír, sem allar tengdust fréttum og hversdagslegum upplifunum. Auk myndanna voru örfá málverk þar sem sólarlagið var áberandi hluti af myndefninu. Síðan voru nokkrir skúlptúrar á þessari sýningu, þar á meðal var postulínsskúlptúr í barokkstíl sem er sjálfsmynd listamannsins, þar sem hann er Lúðvík XIV Frakklandskonungur.
Helgi Þorgils hefur í raun og veru alla tíð haldið sínum sérkennum og verið samkvæmur sjálfum sér en frá upphafi hefur hann skapað sér mjög persónulegan og sérstæðan myndheim þar sem lífið virðist einhvern veginn vera í algjöru jafnvægi. Hann hefur verið óvenju afkastamikill myndlistarmaður, það má segja að hann hafi þroskast hratt, því hann var ungur þegar hann vakti fyrst athygli. Hann hefur verið afar virkur í listalífinu hér á landi í hátt í þrjátíu ár. Þá fyrst og fremst sem skapandi listamaður en einnig sem galleríisti og sýningarstjóri. Helgi Þorgils hefur öðlast mikla og mjög almenna viðurkenningu og er hann í hópi okkar merkustu myndlistarmanna á síðustu áratugum.
Heimildaskrá:
Eiríkur Þorláksson (2001). “Málverkið er dautt – eða hvað?”. Grein í sýningarskrá sem ber heitið Gullpensillinn. Listasafn Reykjavíkur, Kjarvalsstaðir.
Ólafur Kvaran (1999). Helgi Þorgils Friðjónsson. Aðfaraorð. Listasafn Íslands.
Liborio Termine (1999). Helgi Þorgils Friðjónsson. Heimurinn við upphaf heimsins. Listasafn Íslands.
Ólafur Gíslason (1999). Helgi Þorgils Friðjónsson. Táknheimur englanna og d. Listasafn Íslands.
Gunnar B. Kvaran (1989). Helgi Þorgils Friðjónsson. Sýningarskrá. Listasafn Reykjavíkur, Kjarvalsstaðir.
Helgi þróaði snemma með sér afar sérstæðan myndstíl þar sem stílfærðar manneskjur og dýr virðast svífa í óræðu rými og virðist samhengið á milli þeirra vera næstum því súrrealískt. Verk Helga hafa tilvísun bæði til barnalegrar listar og til akademískrar listar fyrri alda en það er umfram allt einstaklega mikil birta í þeim og oft virðist einhver leikandi léttleiki vera til staðar.
Helgi Þorgils hefur verið áberandi í íslensku listalífi síðan hann kom heim frá námi. Fyrir utan að vera atkvæðamikill málari, þá hefur hann meðal annars rekið lítið sýningarrými, Ganginn, frá árinu 1980. Hann var einnig meðstofnandi í ýmsum galleríum og einn af stofnendum Nýlistasafnsins. Fyrir utan það að hafa verið galleríisti og fengið meðal annars marga áhrifamikla, erlenda myndlistarmenn til að sýna hjá sér, þá hefur hann nokkrum sinnum starfað sem sýningarstjóri, í fyrrahaust setti hann upp sýninguna Picassó á Íslandi í Listasafni Árnesinga.
Helgi hefur oft tekið þátt í listsýningum fyrir hönd þjóðarinnar erlendis. Einn stærsti viðburðurinn er trúlega Feneyjatvíæringurinn, en hann var fulltrúi Íslands á þeirri miklu listsýningu árið 1990. Þar sýndi hann tíu málverk sem öll vöktu verðskuldaða athygli. Hann hefur einnig sýnt hjá virtum galleríum erlendis, aðallega í Evrópu og Bandaríkjunum.
Hin seinni ár hefur Helgi Þorgils verið jafnvel enn fjölbreyttari í listsköpun sinni. Nýlega sýndi hann fjölmjög verk og afar ólík í Gallery Turpentine, þar voru meðal annars myndir unnar á pappír, sem allar tengdust fréttum og hversdagslegum upplifunum. Auk myndanna voru örfá málverk þar sem sólarlagið var áberandi hluti af myndefninu. Síðan voru nokkrir skúlptúrar á þessari sýningu, þar á meðal var postulínsskúlptúr í barokkstíl sem er sjálfsmynd listamannsins, þar sem hann er Lúðvík XIV Frakklandskonungur.
Helgi Þorgils hefur í raun og veru alla tíð haldið sínum sérkennum og verið samkvæmur sjálfum sér en frá upphafi hefur hann skapað sér mjög persónulegan og sérstæðan myndheim þar sem lífið virðist einhvern veginn vera í algjöru jafnvægi. Hann hefur verið óvenju afkastamikill myndlistarmaður, það má segja að hann hafi þroskast hratt, því hann var ungur þegar hann vakti fyrst athygli. Hann hefur verið afar virkur í listalífinu hér á landi í hátt í þrjátíu ár. Þá fyrst og fremst sem skapandi listamaður en einnig sem galleríisti og sýningarstjóri. Helgi Þorgils hefur öðlast mikla og mjög almenna viðurkenningu og er hann í hópi okkar merkustu myndlistarmanna á síðustu áratugum.
Heimildaskrá:
Eiríkur Þorláksson (2001). “Málverkið er dautt – eða hvað?”. Grein í sýningarskrá sem ber heitið Gullpensillinn. Listasafn Reykjavíkur, Kjarvalsstaðir.
Ólafur Kvaran (1999). Helgi Þorgils Friðjónsson. Aðfaraorð. Listasafn Íslands.
Liborio Termine (1999). Helgi Þorgils Friðjónsson. Heimurinn við upphaf heimsins. Listasafn Íslands.
Ólafur Gíslason (1999). Helgi Þorgils Friðjónsson. Táknheimur englanna og d. Listasafn Íslands.
Gunnar B. Kvaran (1989). Helgi Þorgils Friðjónsson. Sýningarskrá. Listasafn Reykjavíkur, Kjarvalsstaðir.
Flott kynning hjá þér Svana! Það er eitthvað við þessi táknfræðilegu skilaboð í myndverkum Helga. Ævintýraþráin , frjósemi manna og dýra blómstrar sem verður að einhverjum súrrealískum fantasíuheimi. Tengsl við þjóðsöguna, drauma og náttúru fer ekki á milli mála þegar myndheimurinn í verkum listamannsins er skoðaður, enda listamaðurinn mikill sveitamaður. Það er eins og hann sé að segja manni einhverskonar munnmælasögur eða nútíma þjóðsögur. Skilaboðin verða einhverskonar kjaftasögur sem fara á milli manna sem verða því aldrei eins. Kanski er það þess vegna sem að maður verður aldrei leiður á því að skoða verk Helga Þorgils.... Hafðu bestu þakkir, kveðja Anna Snædís
SvaraEyðaTakk fyrir kyninguna. Hún var mjög uppfræðandi.
SvaraEyðaFrábært viðhorf sem Anna Snædís minnist á,að líta á verkin sem flökkusögur, það eykur enn frekar á súrrealíska eiginleika myndanna, því það gerir þennan fantasíuheim oggulítið raunverulegri. Svipaður eiginleiki og nútíma munnmælasögur búa yfir. Svo ekki sé minnst á stökkbreytingar-eiginleika kjaftasagnanna.
Takk fyrir áhugaverða kynningu. það sem heillar mig við myndirnar hans eru þessir ótrúlega fallegu litir sem hann notar og samspil manns og náttúru,þessi mikla kyrrð og ró sem er yfir myndunum hans.
SvaraEyðaKv. Kristín
Takk fyrir.
SvaraEyðaÉg sé alveg fyrir mér ítalska endurreisn, a.m.k. þessi loftkenndi veruleiki. Yfirnáttúruleg kyrrð en samt einhvers konar raunveruleiki.. næstum því surrealismi. Þá er það líka sannfærandi að verkin hans séu blanda nokkurs konar náttúru og manns í 19. aldar stíl. Þá er líka trúarlegt yfirbragð í englum og eilífðinni eða tóminu. Og svo er hann líka bara listmálari sem málar flottar myndir.
Jón Gunnar
Takk fyrir góða kynningu og áhugaverðar athugasemdir hjá ykkur hinum.
SvaraEyðaKveðja Ásthildur
Takk fyrir góða kynningu. Helgi Þorgils skissar mikið, hefur bók á sér og setur í hana allar hugleiðingar, sem hann útfærir sumar á strigann. Hann talar um að ástæða þess að manneskjan í myndunum sé alltaf ber, er tákn einsemdarinnar. Þær td. snertast ekki, horfast ekki í augu og virðast ekki vita af hvor annarri. Hvernig hann leikur sér með tilvitnanir í ævintýri og þjóðsögur sem gerir myndirnar hans svolítið súrealískar en samt með svo miklum húmor.
SvaraEyða